การบริโภคเป็นเรื่องของประสาทสัมผัส (Sensory Consumption) โดย นัฐวุฒิ สิงห์กุล




 การบริโภคเป็นเรื่องของประสาทสัมผัส (Sensory Consumption)

    การเลือกซื้อสินค้าเกิดจากประสบการณ์หลายประสาทสัมผัสพร้อมกัน เช่น การมองเห็นผ่านเรื่องของ สี รูปทรง การจัดแสดงสินค้า ความสวยงามของร้าน การสัมผัสที่เกี่ยวข้องกับความนุ่ม ความหยาบ ความหนา ความละเอียดของเนื้อผ้า การดมกลิ่น ไม่ว่าจะเป็นกลิ่นชา กาแฟ น้ำหอม และกลิ่นของสินค้า การได้ยินเช่น เสียงพ่อค้าแม่ค้า เสียงตลาด เสียงดนตรี และเสียงของสินค้า เป็นต้น  รวมทั้งการลิ้มรสผ่านการทดลองชิมอาหารและเครื่องดื่มก่อนตัดสินใจซื้อ ซึ่งประสาทสัมผัสเหล่านี้ไม่ได้แยกขาดจากกัน แต่ทำงานสัมพันธ์กันที่เรียกว่า Intersensoriality

      เมื่อเราพิจารณาเรื่องร่างกายเป็นศูนย์กลางของการบริโภค (Embodiment) ผ่านการนำร่างกายมนุษย์กลับเข้ามาในพื้นที่การค้า ตัวอย่างเช่น การเดินตลาดทำให้เกิดความเมื่อยล้า การยืนเลือกสินค้านาน ๆ การนั่งพัก การสัมผัสสิ่งของ หรือความอึดอัดจากผู้คนที่แออัด ดังนั้นร่างกายไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือที่พาเราไปซื้อสินค้า แต่เป็นส่วนหนึ่งที่กำหนดประสบการณ์การบริโภคของเราด้วย 

     ในแง่หนึ่งเมื่อเราเอาเรื่องของ อารมณ์และความปรารถนา (Emotions and Desires) เข้ามาประกอบด้วย เราก็จะพบว่าสินค้าสร้างความรู้สึกได้มากกว่าแค่คุณค่าของการใช้สอย เช่น ความสุข ความตื่นเต้น ความหลงใหล ความภูมิใจ ความรู้สึกมีสถานะ และความต้องการเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มสังคม ตัวอย่างเช่น น้ำหอมไม่ได้ขายเพียงกลิ่น แต่ยังขายภาพลักษณ์ ความหรูหรา ความเป็นหญิงหรือชาย และความปรารถนาที่จะเป็นคนอีกแบบหนึ่ง

    อีกเรื่องที่สำคัญคือการมองพื้นที่การค้าเป็นพื้นที่ทางสังคมและการเมือง เช่น ร้านค้า ตลาด ถนน คาเฟ่ และห้างสรรพสินค้าไม่ได้เป็นพื้นที่เป็นกลาง แต่มีการจัดระเบียบว่าใครสามารถเข้าไปใช้พื้นที่ได้ ใครมีสิทธิพัก ใครถูกต้อนรับ และใครถูกกีดกัน

     สุดท้ายเรื่องของประสบการณ์ของผู้ขายและแรงงานก็สำคัญ ดังนั้นเมื่อเราศึกษาการบริโภคเราจึงไม่ได้มองเพียงผู้บริโภค แต่สนใจผู้ขายและคนทำงานในร้านด้วย เช่น การยืนเป็นเวลานาน ความเหนื่อยล้า กลิ่นสินค้า เสียงรบกวน และการใช้ร่างกายเพื่อให้บริการลูกค้า ประเด็นนี้ทำให้การศึกษาการบริโภคไม่ติดอยู่กับภาพของผู้บริโภคที่มีความสุขกับการจับจ่ายเท่านั้น 

    การซื้อสินค้าไม่ได้เกิดจากการตัดสินใจเชิงเหตุผลเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างผู้บริโภคกับวัตถุ เช่น ผ้าไหมที่มีความนุ่มแวววาว กาแฟที่มีกลิ่นหอม เสื้อผ้าที่มีสีสันและรูปทรงดึงดูดสายตา และร้านค้าที่มีการจัดวางสินค้าเพื่อกระตุ้นความรู้สึก สิ่งที่น่าสนใจคือ ประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสของแต่ละคนไม่ได้เหมือนกัน เพราะขึ้นอยู่กับประสบการณ์เดิม ความรู้ ฐานะทางเศรษฐกิจ และวัฒนธรรม

    ตัวอย่างเหล่านี้ผมนึกถึงหนังสือ A Sensory History of Retail and Consumption ที่มี Serena Dyer เป็นบรรณาธิการ ที่มีบทความที่ได้พูดถึงกลิ่นและรสชาติในการประเมินคุณภาพใบชาในอังกฤษช่วงต้นศตวรรษที่ 19 ซึ่งเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของการศึกษาประสาทสัมผัสในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ โดยผู้เขียนศึกษาการค้าชาในอังกฤษ โดยเฉพาะการใช้กลิ่นและรสชาติในการจำแนกคุณภาพของชาในช่วงต้นศตวรรษที่ 19 จากหลักฐานการให้ปากคำของพ่อค้าชา นายหน้า และผู้ค้าส่งต่อคณะกรรมาธิการรัฐสภาอังกฤษในปี 1834 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงสิทธิผูกขาดการนำเข้าชาของบริษัท East India Company จากจีน ประเด็นสำคัญ ได้แก่ กลิ่นและรสชาติถูกนำมาใช้เป็นเกณฑ์ในการจำแนกคุณภาพของชา พ่อค้าและผู้เชี่ยวชาญมีบทบาทในการสร้างความรู้เกี่ยวกับคุณภาพสินค้าทผู้บริโภคไม่ได้มีความสามารถในการแยกแยะคุณภาพชาได้ด้วยตนเองเสมอไปทความรู้เรื่องรสชาติและกลิ่นจึงสัมพันธ์กับความน่าเชื่อถือของผู้ขายและอำนาจในการกำหนดราคา

    ตัวอย่างที่น่าสนใจคือ ผู้บริโภคอาจต้องอาศัยความรู้และความซื่อสัตย์ของพ่อค้าในการตัดสินใจซื้อ เพราะไม่สามารถตรวจสอบคุณภาพที่แท้จริงของชาได้ทั้งหมด

     ดังนั้นจากเรื่องนี้ทำไว้เราเห็นแนวคิดเรื่อง ความรู้ที่เกิดจากประสาทสัมผัส(Sensory Knowledge)  ความรู้ที่ฝังอยู่ในประสบการณ์และร่างกาย (Embodied Knowledge) รสนิยมที่ถูกสร้างขึ้นทางวัฒนธรรม (Cultural Construction of Taste) รวมถึงเศรษฐศาสตร์การเมืองของการบริโภค (Political Economy of Consumption )  ประเด็นที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากคือ ใครมีอำนาจในการบอกว่าอะไรคือรสชาติที่ดี และใครเป็นผู้กำหนดมาตรฐานของคุณภาพ เรื่องนี้สามารถเชื่อมโยงกับการศึกษาชา กาแฟ อาหารพื้นบ้าน และผลิตภัณฑ์ต่างๆ ได้อย่างน่าสนใจ

     เราจะเห็นตัวอย่างร้านค้าหมู่บ้านในอังกฤษช่วงศตวรรษที่ 19 ถูกนำเสนอภาพร้านค้าในวรรณกรรมและวัฒนธรรมร่วมสมัย สิ่งที่น่าสนใจคือ ร้านค้าหมู่บ้านไม่ได้เป็นพื้นที่สวยงามหรือโรแมนติกเสมอไป แต่ถูกนำเสนอว่าเป็นพื้นที่ที่มีความแออัด สินค้าปะปนกัน กลิ่นไม่พึงประสงค์ และประสบการณ์การซื้อขายที่อาจทำให้ผู้คนรู้สึกอึดอัด  ผู้เขียนชี้ให้เห็นความแตกต่างระหว่างภาพร้านค้าของหมู่บ้านในยุควิกตอเรียกับภาพความทรงจำแบบชนบทอันงดงามที่เกิดขึ้นในเวลาต่อมา กล่าวคือ ภาพของร้านค้าหมู่บ้านที่สงบ อบอุ่น และเป็นพื้นที่แห่งความสัมพันธ์ของชุมชน อาจเป็นภาพที่ถูกสร้างขึ้นภายหลัง มากกว่าจะสะท้อนประสบการณ์จริงทั้งหมดในอดีต

     ประเด็นน่าสนใจในทางมานุษยวิทยาเช่น การเมืองของกลิ่นและความสะอาด ภาพแทนของชีวิตชนบท (Representation of Rural Life) ความทรงจำและการสร้างอดีตแบบโรแมนติก และความสัมพันธ์ระหว่างประสาทสัมผัสกับชนชั้น คำถามที่น่าสนใจคือ เราสามารถใช้กลิ่น ความสกปรก ความแออัด หรือความรู้สึกไม่สบาย เป็นหลักฐานศึกษาความสัมพันธ์ทางชนชั้นและภาพแทนของชนบทได้อย่างไร?

    หรือกรณีการเมืองของการนั่ง ความสัมพันธ์ระหว่างผู้หญิง ร้านกาแฟ และห้องน้ำสาธารณะในดับลิน มีความน่าสนใจมากในมิติของมานุษยวิทยาร่างกาย เพศสภาพ และพื้นที่สาธารณะ ผู้เขียนตั้งคำถามง่าย ๆ ว่า ทำไมการนั่งพักในพื้นที่สาธารณะจึงเป็นเรื่องยากสำหรับผู้หญิงในศตวรรษที่ 19

     ในช่วงเวลาดังกล่าว ผู้หญิงชนชั้นกลางที่ออกไปจับจ่ายซื้อของในเมืองอาจต้องเดินเป็นเวลาหลายชั่วโมง แต่กลับไม่มีสถานที่ที่เหมาะสมสำหรับนั่งพัก บาร์และโรงเหล้าไม่ใช่พื้นที่ที่สังคมมองว่าเหมาะสมสำหรับผู้หญิงที่ต้องรักษาภาพลักษณ์ความเป็นกุลสตรี ขณะที่ร้านอาหารก็มีข้อจำกัดเช่นกัน

     การเกิดขึ้นของร้านน้ำชาและห้องน้ำสาธารณะสำหรับผู้หญิงจึงไม่ได้เป็นเพียงการพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวก แต่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างผู้หญิงกับพื้นที่เมือง สิ่งที่น่าสนใจก็คือร่างกายของผู้หญิงถูกควบคุมผ่านบรรทัดฐานทางสังคม แม้แต่การนั่งพัก การใช้ห้องน้ำ หรือการใช้เวลาในพื้นที่สาธารณะก็มีความหมายทางเพศและชนชั้น

    ความสะดวกสบายและความปลอดภัย ในประวัติศาสตร์เชิงประสาทสัมผัสของถนนการค้าในอัมสเตอร์ดัมและบรัสเซลส์ บทความนี้เปลี่ยนความสนใจจากร้านค้าภายในอาคารมาสู่ถนนและพื้นที่เมือง ซึ่งผู้เขียนสนใจว่าประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสมีส่วนในการสร้างสภาพแวดล้อมการจับจ่ายซื้อของอย่างไร การเดินบนถนนการค้าไม่ได้เป็นเพียงการมองเห็นร้านค้าและสินค้า แต่ยังเกี่ยวข้องกับเสียงของรถม้าและผู้คน กลิ่นจากร้านค้าและสิ่งแวดล้อม ความสะอาดของถนน แสงสว่างและการมองเห็น ความรู้สึกปลอดภัยหรือไม่ปลอดภัยและความสะดวกสบายในการเดินและใช้พื้นที่

      สิ่งที่น่าสนใจคือ การสร้างเมืองเพื่อการบริโภคไม่ได้เป็นเพียงการสร้างอาคารหรือร้านค้าที่สวยงาม แต่เป็นการออกแบบประสบการณ์ที่ทำให้ผู้คนรู้สึกอยากเดิน อยากอยู่ และอยากจับจ่ายใช้สอย

      เบื้องหลังร้านค้าที่สร้างประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส ที่เหี่ยวข้องกับคนทำงานและการอยู่อาศัยในร้านค้าในช่วง ค.ศ. 1880–1920 ได้พาเราไปดูชีวิตของผู้ที่อยู่เบื้องหลังการค้าขาย ไม่ใช่เพียงลูกค้าที่เดินเข้ามาซื้อสินค้า ประเด็นสำคัญคือประสบการณ์การทำงานและการอยู่อาศัยภายในร้านค้า (Living-in) เราจึงต้องมองร้านค้าเป็นทั้งสถานที่ทำงาน พื้นที่อยู่อาศัย และพื้นที่ทางสังคม

      หากศึกษาจากมุมมองของแรงงาน เราอาจพบประสบการณ์ที่แตกต่างจากลูกค้าอย่างมาก เช่น ความเหนื่อยล้าจากการทำงาน การยืนและเคลื่อนไหวซ้ำ ๆการสัมผัสสินค้าและวัสดุทุกวัน การอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีเสียงและกลิ่น และ การแบ่งพื้นที่ระหว่างชีวิตส่วนตัวกับชีวิตการทำงาน ที่ทำให้เราเห็นว่าการทำงานบริการไม่ได้ใช้เพียงแรงงานทางกาย แต่ยังต้องใช้ความรู้สึก การแสดงออก และการจัดการร่างกายด้วย  ข้อสังเกตที่สำคัญคือ ผู้บริโภคอาจได้รับความสุขจากประสบการณ์การซื้อสินค้า ในขณะที่คนขายต้องรับภาระทางร่างกายและอารมณ์เพื่อสร้างประสบการณ์นั้น

  อีกเรื่องที่น่าสนใจคือการศึกษาตลาด เสื้อผ้ามือสอง และวัฒนธรรมการบริโภคในสังคมร่วมสมัย ผ่านศึกษาแหล่งซื้อขายเสื้อผ้ามือสอง ตลาดนัด และการขายสิ่งของเพื่อการกุศล ตลาดเหล่านี้เป็นพื้นที่ที่ผู้คนสามารถเข้าถึงเสื้อผ้าแฟชั่นได้ แม้จะมีรายได้น้อย หรือมีรายได้ปานกลางค่อนไปทางสูง แต่การเลือกซื้อเสื้อผ้ามือสองไม่ได้อาศัยการมองเห็นเพียงอย่างเดียว ผู้ซื้อจำเป็นต้องใช้ประสาทสัมผัสหลายด้านเพื่อประเมินสินค้า เช่น สัมผัสเนื้อผ้าเพื่อดูคุณภาพ ดมกลิ่นเสื้อผ้าเพื่อประเมินความสะอาด ตรวจสอบร่องรอยการใช้งานพิจารณารูปทรงและความทันสมัยรวมถึงต่อรองกับพ่อค้าแม่ค้า …ตลาดอาจมีเสน่ห์เฉพาะตัวและเป็นพื้นที่ที่เปิดโอกาสให้ผู้คนสร้างสไตล์การแต่งตัวของตนเองด้วยงบประมาณจำกัด

ความคิดเห็น