แผนผังเครือญาติ เครื่องมือทางมานุษยวิทยา โดย นัฐวุฒิ สิงห์กุล

 

ในทางมานุษยวิทยา เราใช้วิธีการและเครื่องมือในการถ่ายทอดข้อมูลหลายอย่าง หนึ่งในเครื่องมือคลาสสิคที่ผมชอบคือ แผนผังเครือญาติ (kinship diagram)  ที่สามารถเชื่อมโยงให้เห็นความซับซ้อนของเครือข่ายความสัมพันธ์ ผมต้องประเด็นในแง่ของการเป็นลูกหลานเจ้าวัดของกะเหรี่ยงในอุทัยธานี แผนผังเครือญาติของแต่ละคนสามารถรวมกันเป็นแผนภาพใหญ่ที่ทำให้เห็นความสัมพันธ์เครือญาติ การแต่งงาน การถือครองทรัพย์สิน การอพยพเข้าออก รวมถึงประเด็นความสัมพันธ์เชิงอำนาจ การเป็นผู้นำ อีกทั้งมิติทางสุขภาพความเจ็บป่วยที่ทำให้เราเห็นสาแหรกของความเจ็บป่วยในสายตระกูลหรือดีเอ็นเอที่เกี่ยวโยงกับความเจ็บป่วยได้ คนที่ใช้เครื่องมือนี้เป็น จะได้ประโยชน์จากมันมาก...

  Kinship diagram ในทางมานุษยวิทยานั้นคือแผนภาพแสดงความสัมพันธ์ทางเครือญาติที่นักมานุษยวิทยาใช้เพื่อทำความเข้าใจโครงสร้างครอบครัว ระบบเครือญาติ การสืบสายตระกูล และบทบาททางสังคมของบุคคลในชุมชนหนึ่ง ๆ มันไม่ใช่แค่ผังครอบครัวธรรมดาแต่เป็นเครื่องมือวิเคราะห์เชิงสังคมและวัฒนธรรม

      นักมานุษยวิทยาใช้วิเคราะห์ระบบเครือญาติ (Kinship system) เช่นการสืบเชื้อสาย การตั้งถิ่นฐานผ่านทางสายพ่อ (Patrilineal) สายแม่ (Matrilineal) หรือ สองสาย (Bilateral) รวมทั้งนำไปศึกษากฎการแต่งงาน เช่น การแต่งงานข้ามเครือญาติหรือนอกกลุ่ม (exogamy) แต่งงานในเครือญาติ หรือในกลุ่ม (endogamy) ทำให้เราเข้าใจโครงสร้างอำนาจในครอบครัวเช่น ใครมีอำนาจตัดสินใจ ใครเป็นผู้สืบทอด เครื่องมือนี้ถูกใช้ในงานภาคสนาม (fieldwork) นักมานุษยวิทยามัก วาดผังเครือญาติจากการสัมภาษณ์เพื่อทำความเข้าใจชุมชน

    สิ่งสำคัญคือ Kinship diagram ไม่ได้เป็นแค่โครงสร้างทางชีวภาพแต่มันสะท้อนมิติทางวัฒนธรรม เช่น บางสังคมเรียกลุงกับพ่อด้วยคำเดียวกัน บางสังคมให้ความสำคัญกับพี่น้องของแม่มากกว่าพ่อ หรือบางสังคมถือว่าคนที่ไม่ใช่สายเลือดก็เป็นญาติได้ ดังนั้น ผังนี้จึงเป็นหน้าต่างที่พาเราเข้าไปเห็นโลกทัศน์ของสังคมนั้น

      ดังนั้นแผนผังเครือญาติ ความสำคัญไม่ได้บอกว่าญาติเราเป็นใคร ญาติเราเยอะไหม แต่เป็นการแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนรูปแบยทางวัฒนธรรม รูปแบบการแต่งงาน การนับญาติ การเรียกชื่อญาติ ลำดับชั้นและอำนาจต่างหากที่สำคัญ...

    คนที่จะทำผังเครือญาติจะต้องทำความเข้าใจระบบสัญลักษณ์สามเหลี่ยม วงกลม วงกลมสามเหลี่ยมเส้นทึบ เส้นปะ ส่วนที่แสดงความสัมพันธ์ ความเกี่ยวดองทางสายเลือด  ความเกี่ยวโยงโดยการสมรส การแต่งงาน หรือการแต่งงานใหม่ การรับบัตรบุญธรรม หรือคนอื่นมาเป็นญาติ เป็นต้น การใส่ชื่อ อายุ สถานะภาพแต่งงาน โสด หย่าร้าง แต่งงานใหม่ มีชีวิตอยู่ เสียชีวิตไปแล้ว ลักษณะครอบครัวเดี่ยว ครอบครัวขยายและอื่นๆ

   ในแผนผังเครือญาติ เราจะเห็นครอบครัวเดี่ยวจำนวน หลายครอบครัวอยู่รวมกัน ครอบครัวที่ซ้อนทับกัน  2 เจอเนอเรชั่นเป็นอย่างน้อย  ครอบครัวของพ่อแม่ของเรา ครอบครัวของตัวเราเอง ครอบครัวของคู่ความสัมพันธ์เรา ว่ามีใครใครบ้าง คนเหล่านี้อยู่ที่ไหน ตั้งบ้านเรือนอยู่ไหนชุมชน หรือ ย้ายไปอยู่ชุมชนอื่น แต่งเข้าหรือแต่งออก มีลูกกี่คน ใครมีชีวิตอยู่ ใครตายบ้าง ทบทวนความรู้เดิม..ก่อนลงไปผมลองทำแผนผังเครือญาติคร่าวๆก่อนลงไปถามซ้ำและให้ผู้ให้ข้อมูลตรวจสอบความถูกต้องร่วมกันอีกครั้ง 

    ผมต้องการทดสอบคำกล่าวที่ว่าคนที่นี่เป็นลูกหลานเจ้าวัด และยืนยันได้ผ่านแผนผังเครือญาติที่เห็นความเชื่อมโยงคนในชุมชนและนอกชุมชนที่เป็นกะเหรี่ยงด้ายเหลือง รวมถึงการเขื่อมโยงระหว่างเจ้าวัดข้ามพื้นที่ผ่านการแต่งงานกับเชื้อสายเจ้าวัด ตอนนั้นผมลองเอามาลงในระบบคอมพิวเตอร์หลังจากได้ข้อมูลในสนามมา เพื่อเชื่อมโยงและยืนยันความสัมพันธ์นี้ 

     ปล.บันทึกภาคสนามชุมชนกะเหรี่ยง