Rare Earth : แร่หายากจากปากอุโมงค์เหมือง ถึงปากแม่น้ำ ถึงปากของเราว่าด้วยเกมืแงแร่หายากและสารพิษปนเปื้อนในดิน อากาศและแม่น้ำ … โดย นัฐวุฒิ สิงห์กุล


 

จากปากอุโมงค์เหมือง ถึงปากแม่น้ำ ถึงปากของเรา …

     คำถามที่น่าสนใจคือ เมื่อธรรมชาติถูกมองเป็นทรัพยากรทางเศรษฐกิจ ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติจะเปลี่ยนไปอย่างไร อย่างเช่นในกรณีแร่ธาตุหายาก ธาตุที่อยู่ในชั้นหินและระบบนิเวศถูกเปลี่ยนสถานะให้กลายเป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมเทคโนโลยีระดับโลก สิ่งที่น่าสนใจคือ ธรรมชาติไม่ได้มีคุณค่าในตัวเองเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่ถูกประเมินผ่านราคา ความต้องการของตลาด และความสามารถในการสร้างผลกำไร

  เราอาจตั้งคำถามต่อว่า ทำไมบางพื้นที่จึงกลายเป็นแหล่งผลิตทรัพยากร ขณะที่บางพื้นที่กลายเป็นพื้นที่บริโภคเทคโนโลยี? ตัวอย่างเช่น ผู้บริโภคในเมืองใหญ่ทั่วโลกใช้โทรศัพท์มือถือ รถยนต์ไฟฟ้า และเทคโนโลยีสีเขียว แต่ชุมชนใกล้เหมืองและโรงงานแปรรูปกลับต้องเผชิญกับความเสี่ยงจากกากอุตสาหกรรม นี่คือการเมืองของการจัดสรรทรัพยากรและการกระจายภาระทางสิ่งแวดล้อม ดังนั้นคำถามสำคัญคือ ใครได้รับประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ และใครต้องรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้น?

       ผมนึกถึงแนวคิดของ Rob Nixon ในหนังสือ Slow Violence and the Environmentalism of the Poor (2011) ซึ่ง Nixon เสนอว่า ความรุนแรงทางสิ่งแวดล้อมจำนวนมากไม่ได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลันเหมือนสงครามหรือภัยพิบัติ แต่ค่อย ๆ สะสมและส่งผลกระทบต่อชีวิตผู้คนในระยะยาว 

        กรณีโรงงานแปรรูปแร่ธาตุหายากสะท้อนแนวคิดนี้ได้อย่างชัดเจน การสะสมของสารพิษในดินและน้ำ การรับสัมผัสสารปนเปื้อนเป็นเวลานาน ความเสี่ยงของโรคที่อาจปรากฏในอนาคต ภาระในการฟื้นฟูพื้นที่ที่ตกทอดไปยังคนรุ่นต่อไป คำถามทางมานุษยวิทยาคือ ความเสียหายที่ยังไม่ปรากฏเป็นโรคหรือความเจ็บป่วยในปัจจุบัน จะกลายเป็นความรุนแรงต่อชีวิตผู้คนได้อย่างไร?

     เนื่องจากสารพิษไม่ได้เป็นเพียงสารเคมีที่ปนเปื้อนในดิน น้ำ หรืออากาศ แต่ยังเข้าไปสัมพันธ์กับชีวิตประจำวัน ร่างกาย ความทรงจำ ความกลัว และความสัมพันธ์ทางสังคมของผู้คน ตัวอย่างเช่น ชาวบ้านจะรู้ได้อย่างไรว่าน้ำที่ใช้ดื่มมีสารพิษ? หากไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และมองไม่เห็นการปนเปื้อน ผู้คนจะรับรู้ความเสี่ยงอย่างไร? ความกลัวว่าจะเกิดมะเร็งในอนาคตเปลี่ยนวิถีชีวิตของครอบครัวอย่างไร? รวมทั้งเมื่อบริษัทและนักวิทยาศาสตร์ให้ข้อมูลแตกต่างกัน ชาวบ้านจะเชื่อใคร?

         ภูมิทัศน์ของการปนเปื้อน จึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่ทางกายภาพ แต่เป็นพื้นที่ที่สะสมประวัติศาสตร์ ความทรงจำ อำนาจ และความสัมพันธ์ของมนุษย์กับธรรมชาติ ดังเช่น พื้นที่เหมืองที่ถูกทิ้งร้างอาจไม่ได้กลับไปเป็นธรรมชาติเหมือนเดิม แม้กิจกรรมทางเศรษฐกิจจะยุติลงแล้วก็ตาม สิ่งที่น่าสนใจคือ ภูมิทัศน์ดังกล่าวกลายเป็นมรดกของอุตสาหกรรมที่คนรุ่นหลังต้องเผชิญและรับชะตากรรม 

        สิ่งที่น่าสนใจศึกษาต่อก็คือ มนุษย์ไม่ได้เป็นผู้ได้รับผลกระทบเพียงฝ่ายเดียว ในทางมานุษยวิทยาสิ่งแวดล้อมร่วมสมัย เราต้องมีการขยับจากการศึกษาว่าอุตสาหกรรมทำลายธรรมชาติอย่างไร ไปสู่การศึกษาว่า มนุษย์ สิ่งมีชีวิต วัตถุ และระบบนิเวศต่างสัมพันธ์และเปลี่ยนแปลงไปด้วยกันอย่างไร  ลองพิจารณากรณีเหมืองแร่ธาตุหายาก ซึ่ง แร่ธาตุมีองค์ประกอบทางเคมีและคุณสมบัติที่กำหนดรูปแบบการใช้ประโยชน์ น้ำสามารถเคลื่อนย้ายสารปนเปื้อนจากโรงงานไปยังพื้นที่อื่น ดินสามารถสะสมสารพิษและเปลี่ยนแปลงความสามารถในการเพาะปลูก รวมถึงฝนมรสุมและน้ำท่วมสามารถเปลี่ยนการกระจายตัวของสารปนเปื้อน ทำให้ร่างกายมนุษย์อาจรับสารเหล่านั้นโดยที่ไม่รู้ตัว 

        ดังนั้น เราจึงไม่ควรมองธรรมชาติเป็นเพียงฉากหลังของกิจกรรมมนุษย์ แต่ควรศึกษาว่าสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์มีบทบาทอย่างไรต่อการดำรงชีวิตและความสัมพันธ์ทางสังคม  

         หากเราลองตั้งคำถามทางมานุษยวิทยาที่สำคัญว่า ความเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมของใคร และความเป็นมิตรนั้นต้องแลกมาด้วยชีวิตและสุขภาพของใคร?  หรือเป็นเพียงวาทกรรมที่กลุ่มทุนและรัฐกล่าวอ้างเท่านั้น

     ทำไมผมจึงกล่าวเช่นนั้น ก็เพราะเทคโนโลยีที่ถูกเรียกว่า Green Technology หรือเทคโนโลยีสีเขียว อาจไม่ได้เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมตลอดทั้งห่วงโซ่การผลิต เราอาจกำลังลดมลพิษในเมืองหนึ่ง แต่กำลังสร้างพื้นที่ปนเปื้อนสารพิษในอีกพื้นที่หนึ่ง เราอาจกำลังสร้างรถยนต์ไฟฟ้าเพื่อแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่กลับสร้างภาระทางสิ่งแวดล้อมให้กับชุมชนที่อยู่ใกล้แหล่งเหมืองแร่หรือชุมชนที่ไหลออกไปแต่ใช้แม่น้ำร่วม อากาศร่วมกัน

       แม้พวกเราเรียกชื่อว่าแร่ธาตุหายาก (Rare Earth)  แต่ในความเป็นจริง ธาตุหายากทั้ง 17 ชนิดไม่ได้เป็นธาตุที่พบได้น้อยมากนัก ความหายากของมันเกิดจากความยุ่งยากและต้นทุนในการแยกธาตุเหล่านี้ออกจากหินและแร่ชนิดอื่นที่อยู่โดยรอบ กระบวนการดังกล่าวจำเป็นต้องใช้สารประกอบทางเคมีหลายชนิดผสมกัน และก่อให้เกิดของเสียในรูปของแข็งเป็นจำนวนมหาศาล 

    ตามข้อมูลของสำนักงานพิทักษ์สิ่งแวดล้อมแห่งสหรัฐอเมริกา (U.S. Environmental Protection Agency: EPA) พบว่าเหมืองแร่ธาตุหายากของจีนใช้ประโยชน์จากแหล่งสำรองแร่ทั่วโลกเพียงบางส่วนเท่านั้น แหล่งใหญ่อยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้  ขณะที่ยังมีแหล่งแร่สำรองจำนวนมากที่ยังไม่ได้ถูกนำมาใช้ในออสเตรเลีย สหรัฐอเมริกา บางส่วนของอดีตสหภาพโซเวียต และประเทศอื่น ๆ

     สถานการณ์ของการทำเหมืองแร่หายากทั่วโลก เช่น ในรัฐแคลิฟอร์เนีย บริษัท Molycorp Minerals ได้กลับมาเปิดดำเนินการแปรรูปแร่ธาตุหายากอีกครั้ง หลังจากเคยยุติการดำเนินงานในปี 2002 บริเวณใกล้หุบเขาเดธวัลเลย์ (Death Valley) โดยได้ปรับปรุงกระบวนการผลิตเพื่อแก้ไขข้อกังวลด้านสิ่งแวดล้อมเกี่ยวกับการปนเปื้อนของน้ำใต้ดิน

     ในบราซิล บริษัทเหมืองแร่ยักษ์ใหญ่อย่าง Vale กำลังพิจารณาว่าจะดำเนินการแปรรูปแร่ธาตุหายากในเหมืองทองแดงบริเวณป่าแอมะซอนหรือไม่ ขณะที่ในอินเดียเพิ่งบรรลุข้อตกลงส่งออกแร่ธาตุหายากให้แก่ญี่ปุ่น ขณะที่บริษัทในเครือของบริษัทรถยนต์รายใหญ่ กำลังเตรียมดำเนินการทำเหมืองแร่ธาตุหายากในเวียดนาม ส่วนในกรีนแลนด์ บริษัทหลายแห่งกำลังเตรียมดำเนินการทำเหมืองและแปรรูปแร่ธาตุหายากที่มีอยู่เป็นจำนวนมากบนเกาะแห่งนี้ ซึ่งจะสามารถเข้าถึงแหล่งแร่ได้ง่ายขึ้นเมื่อแผ่นน้ำแข็งของกรีนแลนด์ละลายลงอย่างต่อเนื่อง หรือในพม่ามีการทำเหมืองแร่บริเวณริมแม่น้ำสำคัญเพราะต้องใช้น้ำในการละลายแร่ร่วมกับสารเคมี และไม่มีมาตรฐานของการควบคุมทางสิ่งแวดล้อม 

     อย่างไรก็ตาม โครงการทั้งหมดเหล่านี้จำเป็นต้องเผชิญกับมรดกทางสิ่งแวดล้อมที่เป็นพิษและมีกัมมันตรังสีจากอุตสาหกรรมเหมืองแร่ธาตุหายาก ซึ่งนักวิทยาศาสตร์ระบุว่า โครงการเหมืองแร่ธาตุหายากที่ขาดการกำกับดูแลอย่างเข้มงวด อาจก่อให้เกิดน้ำเสียและบ่อเก็บกากแร่ที่มีการรั่วไหลของกรด โลหะหนัก และธาตุกัมมันตรังสีลงสู่แหล่งน้ำใต้ดิน นอกจากนี้ ยังมีข้อกังวลว่าแรงกดดันทางตลาดที่ต้องการแร่ธาตุหายากในราคาถูกและมีปริมาณเพียงพอ อาจทำให้ผู้บริหารโครงการลดทอนมาตรการป้องกันสิ่งแวดล้อมลง

       ผมว่าปัญหาเรื่องนี้ต้องมองเชื่อมโยง มากกว่าการมองแบบแยกส่วน และมองแบบที่ต้องแก้ปัญหาร่วมกันอย่างจริงจัง เพราะแม่น้ำ แผ่นดิน ทะเล อากาศ  สัตว์ พืช ผู้คน มันเชือมโยงกันอย่างกว้างขวาง อย่าปล่อยให้ผลกระทบดำเนินไปอย่างต่อเรื่องเพราะจะแก้ไขไม่ได้  การซื้อน้ำแจก ห้ามใช้น้ำ เป็นเพียงการบรรเทาผลกระทบเฉพาะหน้า แต่ไม่สามารถแก้ไขปัญหาในระยะยาว ทั้งสุขภาพของประชาขน และผลกระทบต่อระบบนิเวศ

ความคิดเห็น