หนังสือบทสวดในอาณาจักรออสโตรมัน มุมมองมานุษยวิทยาศาสนา โดย นัฐวุฒิ สิงห์กุล

 

หนังสือบทสวดภาวนาเล่มเล็กนี้เป็นตัวอย่างอันโดดเด่นของศิลปะทางศาสนาในสมัยจักรวรรดิออตโตมัน สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1766 โดยนักประดิษฐ์อักษรวิจิตรชาวอาหรับชื่อ อับดุล กอดีร์ ฮิซารี (’Abd al-Qadir Hisari)

      สิ่งที่ทำให้หนังสือเล่มนี้มีความพิเศษแตกต่างจากหนังสือบทสวดภาวนาส่วนใหญ่ในยุคเดียวกัน คือ ภายในเล่มมีภาพประกอบที่ประณีตจำนวนถึง 29 ภาพ ซึ่งนำเสนอเรื่องราวและสัญลักษณ์ทางศาสนาอิสลาม เช่น กะอ์บะฮ์ (Ka’ba) หีบของศาสดานูห์หรือโนอาห์ (Noah’s Ark) และตราประทับของกษัตริย์โซโลมอน (Seal of Solomon)

      ภาพประกอบแต่ละภาพถูกวาดเส้นขอบด้วยสีทอง และเติมเต็มพื้นที่ภายในด้วยบทสวดและคำอธิษฐานที่เขียนด้วยอักษรอาหรับแบบ ฆุบาร์ นัสค์ (Ghubar Naskh) ซึ่งเป็นรูปแบบการเขียนอักษรวิจิตรที่มีความละเอียดเล็กประณีตราวกับละอองฝุ่น ถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการประดิษฐ์อักษรที่ต้องอาศัยทักษะและความชำนาญอย่างสูง

      หนังสือบทสวดภาวนาเช่นนี้ไม่ได้ใช้เพียงเพื่อการสวดมนต์และการปฏิบัติศาสนกิจส่วนบุคคลเท่านั้น แต่ยังมีความเชื่อว่าหนังสือสามารถทำหน้าที่เป็นเครื่องคุ้มครอง ปลอบประโลมจิตใจ และช่วยเยียวยารักษาผู้เป็นเจ้าของได้อีกด้วย

    ภาพที่ยกมาเป็นเรือสำเภาแห่งความรอด (Calligraphic Galleon / Safine-i Necât): ตัวเรือวาดขึ้นจากตัวอักษรภาษาอาหรับที่คัดลายมืออย่างวิจิตรบรรจง โดยข้อความบนตัวเรือโครงสร้างและใบเรือประกอบด้วยพระนามของเดอะ เซเว่น สลีปเปอร์ส  (The Seven Sleepers หรือ Ashab al-Kahf

 ชาวถ้ำผู้ศรัทธา) พร้อมทั้งชื่อสุนัขของพวกเขา ซึ่งตามความเชื่อทางศาสนาอิสลามถือเป็นเรื่องราวแห่งการปกป้องคุ้มครอง

      ในสมัยออตโตมัน หนังสือสวดมนต์และภาพวาดลักษณะนี้ไม่ได้ใช้แค่เพียงสำหรับการสวดมนต์ส่วนตัวเท่านั้น แต่ยังนิยมพกพาหรือเก็บไว้เป็น เครื่องรางเพื่อปกป้องคุ้มครองเจ้าของจากอันตราย ให้ความร่มเย็นเป็นสุข และช่วยเยียวยารักษาโรคภัยไข้เจ็บ อีกด้วย

มีประเด็นที่น่าศึกษาอย่างน้อย 4 เรื่อง

1. วัตถุศักดิ์สิทธิ์ (Sacred Objects)  หนังสือไม่ได้เป็นเพียงตัวแทนของคำสอน แต่ตัววัตถุเองก็มีสถานะเป็นสิ่งที่มีพลังในการคุ้มครองและสร้างความมั่นคงทางจิตใจ

2. ศาสนากับร่างกาย (Religion and Embodiment)

 การสวด การอ่าน การสัมผัส และการพกพาหนังสือ เป็นการนำความศรัทธาเข้ามาอยู่ในชีวิตประจำวันและสัมพันธ์กับร่างกายมนุษย์

3. ศาสนากับการเยียวยา (Religion and Healing)  ความเชื่อว่าบทสวดสามารถคุ้มครองและรักษาโรคได้ แสดงให้เห็นว่าศาสนาไม่ได้ทำหน้าที่เฉพาะด้านจิตวิญญาณ แต่ยังเกี่ยวข้องกับสุขภาวะและการจัดการความทุกข์ของมนุษย์

4. อำนาจของตัวอักษรและภาพ (Power of Script and Images)  อักษรอาหรับและภาพสัญลักษณ์ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงสื่อสารความหมาย แต่ยังมีสถานะเป็นสื่อกลางระหว่างมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์

   ข้อสังเกตที่ผมคิดว่าน่าสนใจคือหนังสือเล่มนี้ทำให้เราตั้งคำถามได้ว่า ในศาสนาอิสลาม ตัวบทศักดิ์สิทธิ์มีความหมายเพียงเพราะเนื้อหาที่เขียนอยู่ภายใน หรือความศักดิ์สิทธิ์ยังเกิดจากตัวอักษร รูปแบบการเขียน การสัมผัส และการครอบครองวัตถุด้วย? นี่เป็นจุดเชื่อมโยงที่น่าสนใจระหว่างมานุษยวิทยาศาสนา (Anthropology of Religion) กับมานุษยวิทยาวัตถุ (Material Anthropology)