บทความ Body Ritual Among the Nacirema โดย Horace Miner เป็นบทความทางมานุษยวิทยาเชิงล้อเลียน เสียดสี ที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมเกี่ยวกับร่างกายในหมู่ชาว Nacirema โดยนักมานุษยวิทยาให้ความสนใจต่อรูปแบบพฤติกรรมที่ดูแปลกประหลาดของมนุษย์มาโดยตลอด ตัวอย่างที่คลาสสิกคือความหลงใหลของมนุษย์ต่อเวทมนตร์ ความเชื่อ และพิธีกรรม อย่างไรก็ตาม วัฒนธรรมหนึ่งซึ่งมีความโดดเด่นอย่างมากในเรื่องนี้คือชาว“Nacirema” ซึ่งอาศัยอยู่ในดินแดนระหว่างชาว Cree ทางเหนือ ชาว Yaqui และ Tarahumare ทางใต้ และชาว Arawak กับ Carib ทางตะวันออก
มีเรื่องเล่าว่าต้นกำเนิดของชาว Nacirema มาจากวีรบุรุษทางวัฒนธรรมชื่อ “Notgnihsaw” ผู้เป็นที่รู้จักจากความแข็งแกร่งและความสามารถในการทำสิ่งมหัศจรรย์ หนึ่งในตำนานสำคัญกล่าวว่าเขาเคยโค่นต้นเชอร์รี่อันศักดิ์สิทธิ์ลง แต่ต่อมาวิญญาณแห่งความจริงได้ทำให้ต้นไม้นั้นกลับมีชีวิตอีกครั้ง
วัฒนธรรมของชาว Nacirema มีเศรษฐกิจแบบตลาดที่พัฒนาอย่างสูง ผู้คนจำนวนมากใช้เวลาทุ่มเทให้กับกิจกรรมทางเศรษฐกิจ แต่ถึงแม้สังคมจะมั่งคั่งเพียงใด ผู้คนกลับยังคงใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาลไปกับพิธีกรรมเกี่ยวกับร่างกายโดยเฉพาะ ร่างกายถูกมองว่าเป็นสิ่งที่น่าเกลียด อ่อนแอ และมีแนวโน้มจะเสื่อมสลายอยู่ตลอดเวลา มนุษย์จึงเชื่อว่าหากไม่ทำพิธีกรรมอย่างต่อเนื่อง ร่างกายจะเจ็บป่วย สูญเสียพลัง หรือกลายเป็นสิ่งน่ารังเกียจ
*^*ศาลเจ้าภายในบ้าน (The Shrine)
บ้านของชาว Nacirema แทบทุกหลังจะมีศาลเจ้าอย่างน้อยหนึ่งแห่ง และบ้านของผู้มั่งคั่งมักมีหลายศาลเจ้า ศาลเจ้าเหล่านี้เป็นห้องขนาดเล็กที่ใช้ประกอบพิธีกรรมเกี่ยวกับร่างกาย ภายในจะมีกล่องยาหรือภาชนะเก็บเครื่องรางและยาวิเศษจำนวนมาก ชาว Nacirema เชื่อว่าอิทธิฤทธิ์ของยาเหล่านี้ไม่ได้อยู่ที่ตัวยาเอง แต่อยู่ที่พลังศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้เชี่ยวชาญได้เขียนไว้บนฉลาก แม้ว่ายาหลายชนิดจะหมดอายุหรือไม่มีประโยชน์แล้ว ผู้คนก็มักเก็บสะสมไว้ เพราะเชื่อว่ามีพลังบางอย่างอยู่
พิธีกรรมที่สำคัญที่สุดในศาลเจ้าคือการชำระล้างร่างกายด้วยน้ำ ซึ่งต้องกระทำทุกวัน น้ำจะถูกนำเข้าศาลเจ้าผ่านระบบท่อที่ซับซ้อน และหลังพิธี น้ำจะไหลออกไปอีกทางหนึ่ง ผู้คนจำนวนมากเชื่อว่าหากละเลยพิธีนี้ จะเกิดอันตรายต่อสุขภาพและสถานะทางสังคม
***พิธีกรรมเกี่ยวกับปาก (Mouth Ritual)
สิ่งที่นักมานุษยวิทยามองว่าน่าพิศวงที่สุดคือ ความหมกมุ่นของชาว Nacirema ต่อปาก ชาวเผ่านี้เชื่อว่าหากไม่ทำพิธีเกี่ยวกับปากทุกวัน ฟันจะหลุด เหงือกจะมีเลือดออก กรามจะหดตัว เพื่อนฝูงจะทอดทิ้ง และความสัมพันธ์ทางสังคมจะล้มเหลว
ทุกเช้า ชาว Nacirema จะนำขนสัตว์ใส่สารวิเศษแล้วถูเข้าไปในปาก พิธีนี้กระทำอย่างเคร่งครัดและซ้ำๆ
นอกจากนี้ ยังมีผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางที่เรียกว่า holy-mouth-men ซึ่งมีหน้าที่รักษาและทรมานปากของผู้คน ผู้คนต้องไปหาผู้เชี่ยวชาญเหล่านี้ปีละหลายครั้ง แม้ว่าการรักษาจะสร้างความเจ็บปวดอย่างมากก็ตามในพิธีกรรมของ holy-mouth-men ผู้ป่วยจะนอนอยู่บนเก้าอี้ ขณะที่ผู้เชี่ยวชาญใช้เครื่องมือโลหะแหลมคมขูด เจาะ และแคะฟัน แม้หลายครั้งการรักษาจะไม่ทำให้สุขภาพดีขึ้น ผู้คนก็ยังเชื่อมั่นอย่างแรงกล้าว่าพิธีเหล่านี้จำเป็น
***นักเวทแห่งร่างกาย (Medicine Men)
ชาว Nacirema มีหมอผีหรือ medicine men จำนวนมาก คนเหล่านี้มีสถานะสูงและได้รับค่าตอบแทนมหาศาล การรักษาจะเกิดขึ้นในวิหารที่เรียกว่า latipso ซึ่งเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้ป่วยต้องเข้าไปพัก ภายใน latipso ผู้ป่วยจะถูกถอดเสื้อผ้า สูญเสียความเป็นส่วนตัว และถูกกระทำพิธีต่างๆ โดยผู้ช่วยและนักบวชทางการแพทย์ ผู้ป่วยจำนวนมากไม่เข้าใจว่าพิธีเหล่านี้ทำงานอย่างไร แต่ก็ยอมรับด้วยศรัทธา
หญิงสาวที่ทำหน้าที่ช่วยเหลือในวิหารจะเคลื่อนไหวด้วยท่าทางที่เป็นพิธีกรรม และผู้ป่วยมักถูกปลุกขึ้นมาทำพิธีในช่วงเวลาที่ไม่ปกติ บางครั้งพวกเขายังถูกให้อาหารแปลกประหลาดหรือถูกสอดวัตถุเข้าไปในร่างกาย
***พิธีกรรมของหญิง (Women’s Rituals)
ผู้หญิงในสังคม Nacirema มีพิธีกรรมเฉพาะที่เกี่ยวกับหน้าอก พวกเธอเชื่อว่าหน้าอกตามธรรมชาติไม่เพียงพอ และพยายามปรับแต่งรูปร่างด้วยวิธีการต่างๆ
นอกจากนี้ ผู้หญิงจำนวนมากยังเข้ารับพิธีกรรมที่เกี่ยวกับการอบขนมในศีรษะหรือการจัดแต่งทรงผม ซึ่งต้องใช้เวลานานและสร้างความทรมานไม่น้อย
***ความเชื่อเรื่องร่างกาย
โดยรวมแล้ว ชาว Nacirema มองร่างกายว่าเป็นสิ่งที่เต็มไปด้วยอันตรายและความไม่สมบูรณ์ พวกเขาเชื่อว่าร่างกายต้องถูกควบคุม ดูแล และแก้ไขอยู่ตลอดเวลา พิธีกรรมจำนวนมากจึงมีลักษณะทั้งศักดิ์สิทธิ์ เจ็บปวด และสิ้นเปลือง แม้ว่าจากมุมมองภายนอก พฤติกรรมเหล่านี้จะดูแปลกประหลาดหรือไร้เหตุผล แต่สำหรับชาว Nacirema แล้ว มันคือเรื่องปกติในชีวิตประจำวัน
**ความหมายเชิงมานุษยวิทยาของบทความ
บทความนี้เป็นงานเสียดสีทางมานุษยวิทยาที่โด่งดังมาก เพราะจริงๆ แล้วคำว่า “Nacirema” คือคำว่า “American” ที่สะกดกลับหลัง ดังนั้น สิ่งที่ Horace Miner กำลังทำ คือการอธิบายสังคมอเมริกันราวกับว่าเป็นชนเผ่าแปลกประหลาดจากโลกภายนอก เพื่อชี้ให้เห็นว่า สิ่งที่เราคิดว่าปกติในวัฒนธรรมของตนเอง อาจดูประหลาดมากเมื่อถูกมองจากภายนอก ดังนั้นมานุษยวิทยาไม่ควรมองวัฒนธรรมอื่นด้วยอคติแบบ ethnocentrism รวมทั้งพิธีกรรมในสังคมสมัยใหม่ไม่ได้หายไป แต่เปลี่ยนรูปแบบ เช่น ทันตกรรม โรงพยาบาล การเสริมความงาม สุขอนามัย ฯลฯ วิทยาศาสตร์และการแพทย์เองก็มีพิธีกรรมและความศรัทธาแฝงอยู่ ตัวอย่างเช่น การถอดรหัสคำสำคัญ Nacirema มาจากคำว่า American , คำว่า Notgnihsaw มาจากคำว่า Washington , คำว่า holy-mouth-men หมายถึงทันตแพทย์, คำว่า latipso หมายถึง hospital , คำว่า Shrine หมายถึงห้องน้ำ คำว่า ritual ablution แปลว่าหารอาบน้ำ หรือคำว่า mouth-rite หมายถึงการแปรงฟัน เป็นต้น
ประเด็นสำคัญที่บทความต้องการวิจารณ์ คือการมองวัฒนธรรมคนอื่นว่าป่าเถื่อนหรือแปลก ความหลงใหลในร่างกายของสังคมสมัยใหม่ อำนาจของการแพทย์และผู้เชี่ยวชาญ ความสัมพันธ์ระหว่างพิธีกรรมกับชีวิตประจำวันและการทำให้สิ่งธรรมดากลายเป็นสิ่งแปลกผ่านภาษาเชิงวิชาการ
***ความสำคัญในทางมานุษยวิทยา
บทความนี้ถือเป็นงานคลาสสิกในทางมานุษยวิทยา เพราะแนวคิดการทำให้คุ้นเคยกลายเป็นแปลก (making the familiar strange) เพื่อฝึกให้นักศึกษาตั้งคำถามกับสามัญสำนึกของตนเอง และเข้าใจหลักการสำคัญของ relativism หรือสัมพัทธภาพทางวัฒนธรรมว่าไม่มีวัฒนธรรมใด ปกติอย่างเป็นสากล ทุกอย่างขึ้นอยู่กับมุมมองและบริบททางสังคมวัฒนธรรม
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น